Takke- og julebakst
Forrige MKK-samling handla om korn. På torsdagen hadde vi førelesningar om kornet i eit historisk perspektiv, og på fredagen laga vi flatbrød, ulike slag lefse og ikkje minst søst. I heimelekse fekk vi i oppdrag å lage to produkt: ein takkebakst og ei julekake. Sjølv har eg laga fiskelefser og strull.
Fiskelefser
Tradisjonelt har brød (flatbrød og lefser) blitt servert til alle måltid utanom graut (Notaker, 2006, s. 237). Det ein åt attåt brødet blei kalla sul, og det var gjerne slik at jo meir sul ein hadde til brødet, jo finare var måltidet. Derfor kan ein tenkje seg at ein såg på brødet som noko "drygde" ut maten og fekk han til å vare lenger og mette fleire magar. Men likevel blei det servert brød til dei gjevaste måltida i året, og kvaliteten på brødet var nok også viktig. Her i indre Nordfjord er det vanleg mange stadar å ete såkalla fiskelefse til ribba (ribbe av sau/lam) på julekvelden. Dette er ei tynn usmurt kveitelefse som nok har vore vanleg å servere til mange ulike matrettar, men særleg til fisk. I dag vil eg påstå at det er vanlegare å ete lefsa til juleribba enn til fisk, men namnet har ho fått halde på. Dersom ein har tålmod nok kan ein lage betar. Då pakkar ein sauekjøt, potet og litt ribbefett inn i lefsa og et henne som ein taco.
Eg nytta ei lefseoppskrift av Margun Vartdal Romestrand som vi også nytta på korn-samlinga, men eg delte den på fire. Eg hadde også noko matfløyte i kjøleskåpet som haldt på å gå ut på dato, så den "heiv" eg òg i deiga. Oppskrifta blei slik:
2,5 dl surmjølk
2,5 dl matfløyte
Ei lita ss hjortesalt
575 g kveitemjøl
Eg delte deiga i 10 emne og kjevla dei ut til tynne leivar med ei rutakjevle. Som bakemjøl nytta eg ei blanding av kveitemjøl og semulegryn. Eg hadde ingen høveleg kost til å fjerne mjølet frå leivane. Dette måtte eg løyse ved å vere litt sparsam på utbakingsmjølet. Leivane steikte eg på takke på ganske høg varme, og eg passa på å ta dei av varmen når eg såg at dei byrja å få litt "fregner". Om ein skal lage smurde lefser, er det viktig at ein legg dei ferdigsteikte leivane lagvis mellom bløytte handkle. Eg ville heller lage konserverte lefser, så eg la dei til avkjøling på ei rist. Då blir lefsene stive og sprøe som flatbrød, men så kan ein bløyte dei når dei skal etast og då skal dei bli mjuke. Når eg skal vurdere mitt eige arbeid i etterkant, er eg nøgd med lefsene bortsett frå at eg bretta lefsene etter steiking. Tanken bak var at dei skulle ta mindre plass og bli enklare å lagre, men dette vil gjere det vanskeleg å bløyte dei utan at dei bryt sund. Vi får sjå korleis eg løyser dette problemet.
Julebakst
Då det nærma seg jul var det tid for julebaksten. Dette var ei alvorleg hending, for meininga med julekakene var ikkje berre at dei skulle smake godt, dei skulle også vere eit prov på velstand og agronomisk kunnskap frå bonden si side og gode husstellevner frå husmora si side. Om dette skriv Brunstad og Pettersen (2007, s. 61) at "Det var beint fram ei æressak å lage gode, smakfulle julekaker. Når grannekonene gjesta kvarandre i romjula, var dei vakne dommarar."
Strull er, i følgje mormora mi, ei julekake frå Hadeland eller i alle fall Austlandet. Dette er den julekaka ho set størst ære i og som ho er stoltast av å setje fram på bordet. Oppskrifta har ho frå mor si og det var denne eg brukte.
1/2 l fløyte (eller rømme)
150 g sukker
250 g kveitemjøl
Fløyten og sukkeret skal ein piske til krem, men den må ikkje bli for stiv. Deretter vender ein forsiktig inn mjølet i kremen. Røra må stå ei stund, gjerne over natta. Dersom røra blir for tjukk kan ein slå i litt kaldt vatn. Her er det viktig å ikkje overdrive, du kan byrje med ein 1/2 dl vatn om gongen. Strullen skal steikjast i 65-70 sekund i eit krumkakejarn, og ein må passe på at det ikkje er for varmt. Når ein tar strullen ut av jarnet, skal ein rulle han som eit rør ved hjelp av ein høveleg pinne. Her er det viktig at det går raskt, for strullen stivnar fort når han er komen ut av jarnet!
Det tok litt tid å få skikkeleg dreisen på strullen, men med god opplæring og litt prøving og feiling, blei resultatet dugande. Strullen blei i alle fall godkjend av bestemor, og då er eg nøgd!
Kjelder:
Brunstad, s. og Pettersen, J.R. (2007). Den gamle sunnmørsjula. Ålesund: Vind forlag.
Notaker, Henry. (2006). Mat og måltid. Aschehoug.
Fiskelefser
Tradisjonelt har brød (flatbrød og lefser) blitt servert til alle måltid utanom graut (Notaker, 2006, s. 237). Det ein åt attåt brødet blei kalla sul, og det var gjerne slik at jo meir sul ein hadde til brødet, jo finare var måltidet. Derfor kan ein tenkje seg at ein såg på brødet som noko "drygde" ut maten og fekk han til å vare lenger og mette fleire magar. Men likevel blei det servert brød til dei gjevaste måltida i året, og kvaliteten på brødet var nok også viktig. Her i indre Nordfjord er det vanleg mange stadar å ete såkalla fiskelefse til ribba (ribbe av sau/lam) på julekvelden. Dette er ei tynn usmurt kveitelefse som nok har vore vanleg å servere til mange ulike matrettar, men særleg til fisk. I dag vil eg påstå at det er vanlegare å ete lefsa til juleribba enn til fisk, men namnet har ho fått halde på. Dersom ein har tålmod nok kan ein lage betar. Då pakkar ein sauekjøt, potet og litt ribbefett inn i lefsa og et henne som ein taco.
Eg nytta ei lefseoppskrift av Margun Vartdal Romestrand som vi også nytta på korn-samlinga, men eg delte den på fire. Eg hadde også noko matfløyte i kjøleskåpet som haldt på å gå ut på dato, så den "heiv" eg òg i deiga. Oppskrifta blei slik:
2,5 dl surmjølk
2,5 dl matfløyte
Ei lita ss hjortesalt
575 g kveitemjøl
Eg delte deiga i 10 emne og kjevla dei ut til tynne leivar med ei rutakjevle. Som bakemjøl nytta eg ei blanding av kveitemjøl og semulegryn. Eg hadde ingen høveleg kost til å fjerne mjølet frå leivane. Dette måtte eg løyse ved å vere litt sparsam på utbakingsmjølet. Leivane steikte eg på takke på ganske høg varme, og eg passa på å ta dei av varmen når eg såg at dei byrja å få litt "fregner". Om ein skal lage smurde lefser, er det viktig at ein legg dei ferdigsteikte leivane lagvis mellom bløytte handkle. Eg ville heller lage konserverte lefser, så eg la dei til avkjøling på ei rist. Då blir lefsene stive og sprøe som flatbrød, men så kan ein bløyte dei når dei skal etast og då skal dei bli mjuke. Når eg skal vurdere mitt eige arbeid i etterkant, er eg nøgd med lefsene bortsett frå at eg bretta lefsene etter steiking. Tanken bak var at dei skulle ta mindre plass og bli enklare å lagre, men dette vil gjere det vanskeleg å bløyte dei utan at dei bryt sund. Vi får sjå korleis eg løyser dette problemet.
 |
| Tidlegare lærarinne (mellom anna i husstell), Sidsel Bergset hjalp til så godt ho kunne, trass ei vond skulder. Foto: underteikna. |
 |
| "Løfsene" er klare til lagring. Foto: underteikna. |
Då det nærma seg jul var det tid for julebaksten. Dette var ei alvorleg hending, for meininga med julekakene var ikkje berre at dei skulle smake godt, dei skulle også vere eit prov på velstand og agronomisk kunnskap frå bonden si side og gode husstellevner frå husmora si side. Om dette skriv Brunstad og Pettersen (2007, s. 61) at "Det var beint fram ei æressak å lage gode, smakfulle julekaker. Når grannekonene gjesta kvarandre i romjula, var dei vakne dommarar."
Strull er, i følgje mormora mi, ei julekake frå Hadeland eller i alle fall Austlandet. Dette er den julekaka ho set størst ære i og som ho er stoltast av å setje fram på bordet. Oppskrifta har ho frå mor si og det var denne eg brukte.
1/2 l fløyte (eller rømme)
150 g sukker
250 g kveitemjøl
Fløyten og sukkeret skal ein piske til krem, men den må ikkje bli for stiv. Deretter vender ein forsiktig inn mjølet i kremen. Røra må stå ei stund, gjerne over natta. Dersom røra blir for tjukk kan ein slå i litt kaldt vatn. Her er det viktig å ikkje overdrive, du kan byrje med ein 1/2 dl vatn om gongen. Strullen skal steikjast i 65-70 sekund i eit krumkakejarn, og ein må passe på at det ikkje er for varmt. Når ein tar strullen ut av jarnet, skal ein rulle han som eit rør ved hjelp av ein høveleg pinne. Her er det viktig at det går raskt, for strullen stivnar fort når han er komen ut av jarnet!
 |
| Kromkakejarnet frå 70-talet er framleis i bruk. Foto: underteikna. |
 |
| Om lag slik skal røra sjå ut. Foto: underteikna. |
Det tok litt tid å få skikkeleg dreisen på strullen, men med god opplæring og litt prøving og feiling, blei resultatet dugande. Strullen blei i alle fall godkjend av bestemor, og då er eg nøgd!
 |
| Røra gav om lag 40 strull. Foto: underteikna. |
Kjelder:
Brunstad, s. og Pettersen, J.R. (2007). Den gamle sunnmørsjula. Ålesund: Vind forlag.
Notaker, Henry. (2006). Mat og måltid. Aschehoug.
Kommentarer
Legg inn en kommentar